Open Brief aan het Congres GroenLinks PvdA

Komend zomer staat u, GroenLinks en Partij van de Arbeid op het punt om samen één politieke beweging te vormen. Dat is niet alleen een organisatorische stap, maar ook een historisch moment. Een fusie biedt immers de kans om vooruit te kijken — en tegelijkertijd eerlijk terug te kijken. Juist daarom is dit een goed moment om rekenschap te geven van een donkere bladzijde uit de Nederlandse geschiedenis.

Tachtig jaar geleden stuurde de Nederlandse regering, met vicepremier Willem Drees als een van haar leidende figuren, uiteindelijk ruim 160.000 militairen naar Indonesië. Het doel was duidelijk: het herstel van het Nederlandse koloniale gezag.

Maar Indonesië had op Indonesische onafhankelijkheidsverklaring van 17 augustus 1945 zijn onafhankelijkheid al uitgeroepen. De Republiek Indonesië was een feit.

Wat volgde werd in Nederland lang verhuld onder de term “politionele acties”, maar in werkelijkheid ging het om een koloniale oorlog.

Tijdens deze oorlog vonden op grote schaal ernstige mensenrechtenschendingen plaats. Dorpen werden in brand gestoken, gevangenen standrechtelijk geëxecuteerd, vrouwen verkracht en burgers het slachtoffer van militair geweld. Historisch onderzoek heeft inmiddels overtuigend vastgesteld dat het gebruik van extreem geweld niet incidenteel was, maar structureel en wijdverbreid.

Politiek Nederland droeg hiervoor verantwoordelijkheid. Willem Drees wordt vaak herinnerd als de architect van de naoorlogse verzorgingsstaat, maar hij maakte ook deel uit van een regering die deze koloniale oorlog mogelijk maakte en jarenlang volhield. De Partij van de Arbeid, toen nog een jonge partij, keurde het militaire optreden uiteindelijk goed. Tijdens het partijcongres werd het regeringsbeleid niet verworpen. Daarmee gaf de partij politieke legitimiteit aan een oorlog tegen een volk dat zijn onafhankelijkheid had uitgeroepen.

Opmerkelijk genoeg kwam het felste verzet juist uit de hoek van partijen en bewegingen die later de voorlopers zouden vormen van onder andere GroenLinks en Socialistische Partij. Communisten, socialisten en radicale vredesactivisten organiseerden demonstraties en stakingen onder de bekende leus:

“Geen cent en geen man naar Indië.”

Veel van hun aanhangers weigerden als dienstplichtige naar Indonesië te vertrekken. Sommigen van hen hadden kort daarvoor nog gevochten tegen de nazi-bezetting van Nederland. Voor hen voelde het als een morele breuk: eerst strijden voor vrijheid in Europa, om vervolgens een onafhankelijkheidsstrijd in Azië te onderdrukken.

De ironie van de geschiedenis werd nog schrijnender door een andere realiteit. Terwijl Indonesische nationalisten werden bestreden, stuurde Nederland ook mannen naar Indië die tijdens de Tweede Wereldoorlog aan de kant van de bezetter hadden gestaan. Honderden voormalige leden van de Waffen-SS werden na de oorlog gerekruteerd voor het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger of andere militaire eenheden en ingezet in de strijd tegen Indonesische republikeinen.

Zo ontstond een wrange paradox: mensen die eerder hadden gevochten aan de zijde van het naziregime werden ingezet om een onafhankelijkheidsbeweging neer te slaan die juist vocht tegen koloniale onderdrukking.

Dat maakt de geschiedenis van deze oorlog des te pijnlijker — en des te belangrijker om haar eerlijk onder ogen te zien.

Juist daarom is de voorgenomen fusie van GroenLinks en Partij van de Arbeid een moment van bezinning. Niet om de geschiedenis te herschrijven, maar om haar onder ogen te zien. Dat betekent ook erkennen dat Willem Drees als lid van de regering politieke verantwoordelijkheid droeg voor een oorlog waarin structureel oorlogsmisdaden werden gepleegd.

Echte politieke volwassenheid begint bij erkenning. Pas wanneer die verantwoordelijkheid helder wordt uitgesproken, kan een nieuwe gezamenlijke beweging met een schone lei aan de toekomst beginnen — trouw aan de waarden van vrede, rechtvaardigheid en internationale solidariteit.

Geschiedenis verdwijnt immers niet. Maar je kunt er wel voor kiezen haar eerlijk te erkennen. En soms begint vooruitgang precies daar.